Kiedy ktoś mówi „mam nerwicę”, może mieć na myśli przewlekłe poczucie napięcia, napady paniki, uporczywe zamartwianie się lub dolegliwości fizyczne, które nasilają się w sytuacjach stresowych. „Nerwica” to dawne, szerokie określenie, które wciąż funkcjonuje w codziennym języku. Współczesna diagnostyka posługuje się bardziej szczegółowymi nazwami, takimi jak zaburzenie lękowe uogólnione, zaburzenie paniczne, lęk społeczny czy fobia swoista. Zróżnicowanie fobii ma znaczenie, ponieważ podobne objawy mogą mieć różne przyczyny i wymagać innego postępowania.
Odczuwanie lęku jest naturalną reakcją - pomaga zauważyć zagrożenie i przygotować się na trudną sytuację, jak na przykład egzamin czy ważna rozmowa. Lęk może mobilizować do działania i w miarę poczynionych przygotowań stopniowo słabnąć. O zaburzeniu lękowym można mówić, gdy lęk jest bardzo silny, utrzymuje się lub regularnie powraca i zaczyna utrudniać codzienne życie, gdy lękowi podporządkowujemy decyzje, np. „czy przestaję jeździć do pracy pociągiem, bo odczuwam lęk przed tłumem? czy odezwę na zebraniu? czy zasnę, kiedy bliska osoba spóźnia się i przez chwilę nie odbiera telefonu? „
Objawy lęku
Czasami serce zaczyna bić szybciej, dłonie się pocą, a w głowie pojawia się myśl: „zaraz coś mi się stanie”. Innym razem lęk narasta po cichu. Wieczorem, choć dzień się skończył, w myślach wciąż toczą się trudne rozmowy, które odbyły się w ciągu dnia, powstają listy spraw do załatwienia i scenariusze tego, co może pójść źle. Rano trudno wstać, bo noc upłynęła na zamartwianiu się.
Lęk można odczuwać w ciele, zanim jeszcze uda się nazwać to, czego się obawiamy. Pojawia się kołatanie serca, drżenie rąk, potliwość, napięcie mięśni, nudności albo uczucie braku powietrza. U jednej osoby najbardziej dokuczliwe są problemy ze snem, u innej ból brzucha przed wyjściem z domu. Te doznania są realne i potrafią wyczerpywać, zwłaszcza gdy nie wiadomo, skąd się biorą.
W myślach lęk często przybiera postać pytań zaczynających się od „a co, jeśli…?”. Co, jeśli popełnię błąd? Co, jeśli dziecku coś się stało? Co, jeśli znowu zakręci mi się w głowie i nikt mi nie pomoże? Można godzinami szukać odpowiedzi, ale każda przynosi ulgę tylko do chwili, gdy pojawi się kolejna wątpliwość. Z czasem lęk wpływa też na zachowanie. Ktoś rezygnuje z wyjazdu na wycieczkę, wielokrotnie sprawdza wyniki badań lub prosi bliskich, żeby towarzyszyli mu podczas zwykłych zakupów.
Objawy przypisywane lękowi mogą występować także w chorobach somatycznych, na przykład przy zaburzeniach rytmu serca lub nadczynności tarczycy. Dlatego nowe, nawracające lub nasilające się dolegliwości warto omówić z lekarzem. Nagły silny ból w klatce piersiowej, nasilona duszność lub utrata przytomności wymagają pilnej pomocy medycznej, ponieważ objawy mogą mieć różne przyczyny również u osoby, która wcześniej doświadczała ich w czasie napadów paniki.
Różne odsłony lęku
W zaburzeniu lękowym uogólnionym zamartwianie się obejmuje wiele dziedzin życia. Dotyczy zdrowia, popełnienia błędów w pracy lub zwolnienia, finansów lub bezpieczeństwa bliskich. Gdy jedna sprawa się wyjaśni, uwagę szybko zajmuje następna. Osoba może wiedzieć, że rozważyła już wszystkie możliwości, a mimo to trudno jej przerwać tok myślenia, wywołujący lęk.
Napad paniki to nagła fala silnego lęku, której mogą towarzyszyć kołatanie serca, drżenie i wrażenie utraty kontroli. Pojedynczy napad może się zdarzyć także poza zaburzeniem panicznym. W tym zaburzeniu napady powracają i są nieoczekiwane, a między nimi może utrzymywać się obawa przed kolejnym napadem. Zdarza się, że osoba zmienia swoje plany głównie po to, by uniknąć sytuacji, w której mógłby się pojawić napad paniki.
W lęku społecznym szczególnie dominuje obawa przed oceną, zawstydzeniem lub odrzuceniem. Ktoś może przez kilka dni przygotowywać się do krótkiego wystąpienia, a potem przez cały wieczór analizować jedno zdanie, które jego zdaniem zabrzmiało niezręcznie.
W fobii swoistej lęk skupia się na określonym obiekcie lub sytuacji w róznych grupach, np:
Zwierzęta:
pająki – arachnofobia, węże – ofidiofobia, psy – kynofobia
Środowisko naturalne:
wysokość – akrofobia, burze i błyskawice – astrafobia, woda – akwafobia
Sytuacyjne:
latanie samolotem – awiofobia, zamknięte przestrzenie – klaustrofobia, przechodzenie lub przejeżdżanie przez mosty – gefyrofobia, przejazd przez tunele – lęk przed tunelami, który może wiązać się z klaustrofobią
Krew, zastrzyki i urazy:
widok krwi – hemofobia, igły i zastrzyki – trypanofobia, zabiegi medyczne – lęk przed zabiegami medycznymi
Inne:
zadławienie się podczas połykania – fagofobia (lęk przed połykaniem), wymioty – emetofobia, głośne dźwięki – fonofobia
W fobii typu krew, zastrzyki i urazy u części osób może wystąpić reakcja wazowagalna, prowadząca do omdlenia.
Przyczyny zaburzeń lękowych
Na rozwój zaburzeń lękowych wpływają zarówno predyspozycje biologiczne, jak i doświadczenia oraz warunki, w których żyjemy. Nasilenie objawów może zbiec się z chorobą, stratą, przeciążeniem pracą czy długotrwałą niepewnością. Czasem trudno wskazać konkretny moment, od którego wszystko się zaczęło. W rozmowie ze specjalistą warto przyjrzeć się zarówno temu, co działo się przed pojawieniem się objawów, jak i temu, co sprawia, że lęk powraca.
Wyobraźmy sobie osobę, której pewnego dnia w autobusie mocno zakręciło się w głowie. Następnego ranka, na sam widok autobusu, poczuła napięcie i postanowiła pójść pieszo. Od razu poczuła ulgę. Przez kolejne dni wybierała tę samą drogę. Po jakimś czasie zaczęła obawiać się również jazdy tramwajem, choć nigdy wcześniej nie było w nim podobnego zdarzenia.
W tym przykładzie unikanie przynosi doraźną ulgę, ale może utrwalać lęk. Rezygnując z wyjazdu, osoba nie ma okazji sprawdzić, jak podróż przebiegłaby tym razem i czy mogłaby sobie poradzić z napięciem. W terapii można przyjrzeć się temu krok po kroku. Dla jednej osoby pierwszym krokiem będzie krótki przejazd, dla innej rozmowa o tym, czego właściwie spodziewa się w autobusie i jak interpretuje sygnały płynące z ciała.
Leczenie
Pierwsza konsultacja służy ustaleniu, jakie objawy występują, od kiedy trwają i jak wpływają na życie. Specjalista może zapytać o zdrowie fizyczne, przyjmowane leki, sen i okoliczności, w których objawy się nasilają. Taka rozmowa pomaga dobrać leczenie do tego, z czym dana osoba rzeczywiście się mierzy.
Jedną z najlepiej przebadanych metod leczenia zaburzeń lękowych jest psychoterapia. W zależności od trudności może obejmować rozpoznawanie myśli nasilających lęk, pracę nad zamartwianiem się oraz stopniowe mierzenie się z sytuacjami, których osoba dotąd unikała, docieranie do przyczyn powstania lęku i rozumienie ich, uczenie się nowych sposobów radzenia sobie przy pomocy swoich zasobów odkrytych i wzmacnianych w terapii. Postęp zazwyczaj jest stopniowy, np. ktoś, kto od miesięcy rezygnował ze spotkań, zostaje przez pół godziny na urodzinach przyjaciółki, choć na początku czuje się nieswojo.
W części przypadków niezbędna bywa farmakoterapia. W leczeniu niektórych zaburzeń lękowych stosuje się między innymi leki z grupy SSRI. Wybór zależy od rozpoznania, nasilenia objawów, stanu zdrowia i preferencji pacjenta. Regularny sen, ruch i ograniczenie alkoholu wspierają leczenie.
Kiedy zgłosić się po pomoc
Warto umówić się na konsultację, gdy lęk regularnie zakłóca sen, utrudnia pracę albo sprawia, że wycofujesz się z ważnych dla siebie spraw. Możesz zacząć od rozmowy z lekarzem rodzinnym, psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą. Jeśli trudno Ci opisać, co się dzieje, przypomnij sobie jedną konkretną sytuację z ostatnich dni. Co wtedy poczułaś lub poczułeś? Czego najbardziej się obawiałaś lub obawiałeś? Co udało się zrobić, a z czego trzeba było zrezygnować? Taki przykład wystarczy, żeby zacząć pracę nad kontrolowaniem swego lęku.
LITERATURA
Bourne, E. J. (2023). Lęk i fobia. Praktyczny podręcznik dla osób z zaburzeniami lękowymi (R. Andruszko, tłum., wyd. 2). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Clark, D. A., & Beck, A. T. (2018). Zaburzenia lękowe. Podręcznik z ćwiczeniami opartymi na terapii poznawczo-behawioralnej (M. Zagrodzki, tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Horney, K. (2016). Neurotyczna osobowość naszych czasów (H. Grzegołowska, tłum., wyd. 6 popr.). Dom Wydawniczy Rebis.
Kępiński, A. (2012). Lęk. Wydawnictwo Literackie.
Kępiński, A. (2017). Psychopatologia nerwic. Wydawnictwo Literackie.